8
Journal of Clinical Healthcare 4/2015
prozdrowotnych jest przedkładanie innych, często
doraźnych celów życiowych. [27]. Postawę tę u wielu
osób wzmacniają dodatkowe przekonania, że [28]:
zachowania
prozdrowotne
nie
mają
większego znaczenia – głęboka wiara np. w
mechanizmy odporności organizmu, w duże
znaczenie
„zatrutego”
środowiska
przyrodniczego i opieki medycznej,
brak
jest
dostatecznej
infrastruktury
przeznaczonej dla prozdrowotnego stylu życia
(np. obiektów sportowych),
prozdrowotny styl życia stanowi odwrócenie
uwagi społecznej od rzeczywiście ważnych
problemów współczesności, jest chwilową,
nie wartą większego skupienia, modą
Wśród wielu czynników decydujących o tym czy i jak
ludzie zachowują się wobec własnego zdrowia i dbają
o nie uwagę zwraca się na:
poczucie odpowiedzialności za własne
zdrowie
, które należy rozpatrywać w szerokim
kontekście czynników psychospołecznych, w tym
społeczno-gospodarczych, które tworzą warunki,
w jakich żyje społeczeństwo. Warunki te wpływają
na „nastawienia behawioralne” ludzi, które
określane jest jako zgeneralizowane, najczęściej
nieuświadamiane,
dyspozycje
(swoiste
automatyzmy) do podejmowania określonych
zachowań, wykształcone jako odpowiedź na
powtarzające się specyficzne działania. Zdaniem
Gniazdowskiego [21]
warunki, w jakich żyło
społeczeństwo polskie w okresie powojennym
kształtowały
nastawienia
behawioralne
wyrażające się w postawie roszczeniowej.
Cechowało ją nadmierne przerzucanie na
państwo i jego podsystemy odpowiedzialności za
zaspokojenie podstawowych potrzeb jednostek, w
tym także związanych ze sferą zdrowia i
zwalnianie się obywateli z odpowiedzialności i
troski o własne zdrowie. Drugą formą nastawienie
behawioralnego, ukształtowaną w czasach
realnego socjalizmu, jest wyuczona bezradność,
która przejawia się w niechęci lub wręcz
niezdolności do samodzielnego działania w sferze
życia publicznego oraz w obarczaniu władz
odpowiedzialnością
za
kształt
własnego
funkcjonowania w tej sferze. To nastawienie
także nie sprzyja trosce o zdrowie. Proces zmiany
tych postaw i nastawień w kierunku postawy
autokreacyjnej nie jest ani łatwy, ani szybki.
świadomość zdrowotna a dbałość o zdrowie
,
która według Ratajczak [29] jest złożoną strukturą
poznawczą, która ukierunkowuje i organizuje
zachowania zdrowotne ludzi i zależy od trzech,
wzajemnie ze sobą powiązanych składników:
o
struktur umożliwiających percepcję sygnałów
o zagrożeniach dla zdrowia. Są osoby
„czujne” – postrzegające najdrobniejsze
sygnały (mające skłonność do „fałszywych
alarmów”) i osoby „unikające” – skłonne do
pomijania lub lekceważenia tych sygnałów
[29],
o
wiedzy o zdrowiu i chorobach czerpanej z
różnych źródeł. Szczególnie cenna jest
wiedza uzyskana w wyniku własnych
doświadczeń dotyczących skutków własnych
zachowań zdrowotnych,
o
miejsca zdrowia w hierarchii wartości
człowieka.
Zjawiskiem przeciwstawnym do bierności wobec
zdrowia jest healthism. Można go tłumaczyć jako
„kult zdrowia”, lub „obsesję zdrowia”. Pojęcie to
wprowadził R. Crawford , zakładając, że zdrowie
można osiągnąć przez wysiłek i samodyscyplinę, z
koncentracją na doskonaleniu i chronieniu ciała,
kształtowaniu jego masy i rozmiarów [30]. Ciało staje
się „symbolem”, wskaźnikiem zdrowia. Healthism
podkreśla, że zdrowie jest bardziej znaczące niż
wszystkie inne wartości i jest celem samym w sobie, a
nie środkiem do osiągania innych celów i wartości.
Zachowania prozdrowotne stają się cechą (symbo-
lem) dobrego życia.
Genezę healthismu wywodzi się z procesów
medykalizacji
życia
społecznego.
Pojęcie
medykalizacji pojawiło się w naukach społecznych w
latach 70. XX wieku, w kontekście krytyki ekspansji
medycyny. Jest ono definiowane jako: „proces
uzależnienia się społeczeństw od medycyny”,
„wchodzenia ludzi pod jurysdykcję profesji
medycznych”. Healthism traktowany jest też jako
estetyzująca ciało postać medykalizacji. Medycyna
oferuje narzędzia i sposoby estetyzacji ciała, a
równocześnie kształtuje potrzeby medyczne ludzi,
które zaspokajane są dzięki środkom i wiedzy
medycznej [31].
Większość autorów uważa healthism za zjawisko
negatywne. Osoby, które mają niepowodzenia w
osiąganiu pożądanego stylu życia lub które nie
podejmują żadnych działań w tym zakresie, uważane
